Kulturhistorisk leksikon

Plass (32)

  • Fallossteinar og kultsteinar i Stryn

    Steinar finst det overalt i naturen, særleg der vi er omgitt av fjell og hamrar. I tusenvis av år har steinar ramla ned frå fjellsidene, til stor fare for folk og fe. Steinar har vore ein så viktig del av kulturen vår at vi har fått omgrepet «steinalderen». Stein fungerte som reiskap og våpen, og runene vart ofte rista på steinar – runesteinar. Vi set opp gravsteinar på kyrkjegardane med innskrift om den avdøde, og steinstøtter til minne om kjende personar. Steinar vart brukte som kultsteinar i eldgamle kulturar, bl.a. av keltarane, men og i Nordfjord. Dei hadde magisk funksjon. Tenk på Stonehenge i Wiltshire i England og statuane på Påskeøya.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Då Hengesteingjølet vart til Henrikgjølet

    Mange av stadnamna våre har fått namnet sitt frå hendingar, at noko skjedde akkurat her. Det kunne vere ei hending frå det daglege arbeidet, men som oftast fortel det om ei dramatisk hending eller ei ulukke. Staden hadde ofte eit namn frå før, men no fekk den gjerne eit nytt namn. Ved å knytte det som skjedde til eit stadnamn, vart hendinga lettare hugsa i ettertid, og historia fortalt vidare. Slike namn inneheld ofte eit personnamn, men dessverre veit vi ofte ingenting om samanhengen mellom personen og namnet, slik som t.d. Kristofferhammaren eller Jordmor-Akslonskora på Nordsida i Stryn. Når det gjeld Henrikgjølet, veit vi det.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Stader der folk og krøtter går eller trakkar

    vert ofte kalla Gota, Troda, Geila eller Teina, to av orda ofte i fleirtal: Gotene eller Geilane. Desse 4 grunnorda har svært mykje til felles, ved at alle meir eller mindre blir brukt som nemning på stader der krøtter eller folk går eller trakkar. Det er ofte jordstykke, vegar som er inngjerda på begge sider. Svært mange var mjølkeplassar for kyr og geiter. Desse namna er svært vanlege, og det finst hundrevis av dei i fylket vårt. Men mange av desse gamle vegane for folk og fe er vanskelege å finne i dag – dei er attgrodde.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Hjellevongja og Gudvangen

    På garden Hjelle i Oppstryn ligg ei stor og vid flate med dyrka mark med namnet Hjellevongja. Uttalen er /jellevångja/, med palatalisering av g-en. Hokjønnsordet «vong/vång» er eit sjeldant ord, som eg ikkje har funne i ei einaste ordbok, men det er tydelegvis ein uttalevariant av «vang m» = grasslette, voll, open plass». Gudvangen, gardsnamn i Aurland, har også den eldre og lokale uttalen /gudvångo/ eller /gudvanjen/. Føreleddet i Gudvangatunnelen er genitivsforma.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Aurland
    • Stryn
  • Myljåbetnaven og Navdalen - dei nava før i tida og

    I mars 2012 dukka ordet «å nave» opp i media. Det vart då brukt i tydinga «å drive dank på statens rekning, leve på trygd». Altså litt negativt. Det kan lett bli oppfatta som eit mobbeord. Som kjent driv NAV med arbeidsformidling, attføring og sosialhjelp. Avisa VG kunne på slutten av året melde at Ole Kristian Våge frå Språkrådet og nyordsforskar Gisle Andersen frå NHH hadde kåra «nave» og «naving» til årets nyord. Ordet skal jamvel ha blitt brukt i Stortinget.

  • Gravrøysene i Sølvbergstranda

    Den som tek turen vestover langs Nordfjorden ved Sølvbergsnausta, vil nær sjøen kunne finne restar av 3 gravrøyser. Det er visst litt usikkert kor gamle desse gravene er, sannsynlegvis frå bronsealderen, men kanskje litt seinare, frå yngre jernalder. Gravene har fått namn og ligg i rekke og rad vestover: Rolvsura, Flatura og Oppkasteura. Dessutan ser det ut til å finnast restar av ei grav i ei skor 20 m over Skrapekista lenger inne i Ulvedalsneset.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Alden, Olden og Oldeide

    På kysten i Askvoll i Sunnfjord ligg eit kjent landemerke, Alden. Namnet vert brukt både om garden, øya og fjellet (481 moh.), men fjellnamnet kom først. Fiskarane har og kalla fjellet Blåmann, Norskehesten eller Den Norske Hest. Fjellet var og er eit markant seglingsmerke for dei som kjem over havet vestfrå. Alden skal vere synleg meir enn 100 km til havs. Bygdenamnet Olden innerst i Nordfjord er språkleg i nær slekt med Alden.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Askvoll
    • Stryn
  • Elvenamn i Oldedalen

    I Oldedalen renn det mange elvar ned dei bratte fjellsidene. Om sommaren gjer synet av desse fossande elvane stort inntrykk på turistane. Då har elvane spesielt stor vassføring, for dei kjem frå brear som smeltar – frå brearmar til Myklebustbreen i vest og Jostedalsbreen i aust og sør. Frå den flate dalen ser ein og kanten på fleire av breane, og elvane og fossane fyller dalen med sus og brus.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Hermansverk og Njøs

    Hermansverk er namn på ein tettstad i Leikanger kommune i Sogn. Det må vere eitt av dei yngste bygdenamna i fylket vårt, ikkje meir enn ca. 175 år gammalt. Staden har nemleg namn etter landhandlar og bakar Herman Brun, som 1. januar 1844 vart vald til ordførar. Staden heitte då Njøsasanden.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Leikanger
  • Sundane, Sundene eller Åkresundet

    Namnet Søndane - i denne artikkelen skriv eg Sundane - finst som teigenamn på innmark på ganske mange gardar, mest i Nordfjord og Sunnfjord. Uttalen er vanlegvis /eit sønd/ og i fleirtal /søndane/ eller /søndene/. Ein kunne utan vidare tru at eit slikt stadnamn er knytta til sjø og vatn, men desse namna blir berre brukt på innmark, dyrka mark. Det krev ei forklaring.

  • Loga, Bjørnalogen og Innlogane

    «Log(e)» er eit interessant ord. I norrønt språk brukte dei både «logr m» og «laug f», det første ordet i tydinga «stilleståande eller rennande vatn, innsjø, væske». «Laug» tydde «bad, vask, vaskevatn». I Innvik dannar Storeloga ei stor «skål» med skarpe kantar og is i botnen, nedst eit lite vatn. Men «Loga» - /'lO:ja/ kan og bety «lega» = liggeplass, eller eit stykke jord som er dyrka opp og lagt til garden – ei «innloge». Desse namna har altså ulikt opphav.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Fannaråki

    er namnet på eit kjent fjell med isbre i Luster i Sogn. Det er eit populært turistmål, og på toppunktet 2068 moh har Den norske Turistforening bygt ei turisthytte – Fannaråkhytta. Her var det heilårsbemanna verstasjon fram til 1978. Fannaråki ligg vest i Jotunheimen nasjonalpark, og er relativt lett tilgjengeleg. Den mest brukte turruta går frå Turtagrø. Det er også startpunktet for motbakkeløpet «Fanaråken Opp» med 1200 m stigning.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Luster
  • Finden og Finnafjorden

    Om lag midt inne i den lange Sognefjorden går det ein fjordarm mot sør med namnet Finnafjorden. Der ligg dei veglause gardane Finden og Finnabotnen. I år 2002 var Finden med i tv-programmet «Der som ingen skulle tru at nokon kunne bu». Garden Finden fekk i 2006 Bygdeutviklingsprisen. Her bur det i 2018 berre 4 menneske. Dei driv med gardsturisme og geitehald. Opphavet til namnet har vore omstridt. Det vert uttala «'fid'n», og skrivemåten har variert mellom Fynne, Finde(n), Finnen og Fidnen.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Vik
  • Tater, splint og fant

    Nordfjordingen og skodespelaren Alfred Maurstad spela i 1937 hovudrolla som tateren Fændrik i filmen «Fant». Filmen bygde på romanen (1928) med same namn av Sørlands-forfattaren Gabriel Scott. Den handlar om eit sjøfarande taterfølgje som reiser rundt langs kysten. Desse folka vart på Sørlandet kalla «fant», på Vestlandet oftast «splint». Eg kan hugse at vi kalla dei «taterar». Det er interessant å finne ut om desse folka har sett merke etter seg i stadnamna i fylket vårt.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Fjellnamnet Hornelen

    Det kjende fjellet i Ytre Nordfjord, Hornelen, er eit svært kjent landemerke for dei som reiser med båt langs kysten vår. Med sine 860 moh. er ho den høgaste havklippa i Europa. Fjellet blir omtala i kjelder heilt tilbake til vikingtida, og det finst mange segner og fortal knytta til fjellet. Namnet blir av dei fleste i dag uttala feil /hor'ne:len/, med trykk på 2.staving. Det rette må vere /''hOnnjelen/, denne uttalen brukar og Norsk Stadnamnleksikon.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Bremanger
  • Stadnamna Breim og Breng

    Bygdenamnet Breim i Gloppen kommune og turistattraksjonen Breng i Lodalen er språkleg i svært nær slekt. Ein reknar med at begge namna har vore tidlegare gardsnamn. Breng var på 1300-talet nemnd som eigen gard, og vart i 1667 og 1723 nemnd som underbruk under garden Sæten i Loen. Om namnet Breim er ein meir usikker. Stemshaug skriv i Norsk Stadnamnleksikon: «opphavleg kanskje gardsnamn». Den språklege slektskapen er at begge namna inneheld adj. «brei».

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Gloppen
    • Stryn
  • Tundra, Tundrestigane og Tundradalskyrkja

    Desse namna finn vi i Indre Nordfjord og Indre Sogn. Tundra er namnet på ei elv i Erdalen i Oppstryn. Ein gammal gangstig i eit stupbratt fjell på garden Ulvedal heiter Tundrestigane, og i Luster finn vi fjellet Tundradalskyrkja. Felles for alle namna er ordet «tundre/tundra», som vert uttala med trang /o/, /tondra/ med tonem 2. Kva tyding har dette ordet?

  • Gald, Gadden, Galdane og Gold

    Frå mange av støylane i Indre Nordfjord får vi ei uvanleg fin utsikt over fjord og fjell. På Nordsida er det ei storarta utsikt innover fjorden frå Gadden i nærleiken av Rosetstøylen, der det også er bygt ei hytte. Men kva betyr så dette namnet Gadden – og fleirtalsforma Gaddane? Desse namna finst mange stader i fylket, men berre i Nordfjord, Sunnfjord og Ytre Sogn. I Midtre og Indre Sogn heiter slike stader Galden og Galdane, uttala /galdadn/ – og det finst 500 av dei, om ein reknar med samansette namn.

  • Hoven – Sleipner's footprint?

    Fjellet Hoven i Loen har fått mykje merksemd dei siste åra. Årsaka er sjølvsagt utbygginga av gondolbana Loen Skylift, som skal ta folk frå fjorden opp til 1011 m. Det er allereide blitt ein spektakulær turistdestinasjon. Men kva tyder namnet Hoven, og kva for forteljing er knytta til det?

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • «Smør-» i stadnamn

    Smør er primært noko konkret – og til alle tider har det vore verdifull mat. I middelalderen var smør betalingsmiddel, oftast vart skyld og skattar betalte i smør (målt i laupar). Men i stadnamn blir ordet gjerne brukt i overført tyding - for å seie noko positivt og rosande om staden.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Bremanger
  • Kor gamle er gardsnamna våre? Ein kort studie kring gardsnamna i Stryn kommune

    Professor Jørn Sandnes skriv: «Kor gammal den norske garden er, kan vi ikkje seie visst. Gardane har vakse fram smått om senn til det vi kan kalle den historiske garden. Vi brukar nemninga «gard» frå den tida da folk budde heile eller iallfall stordelen av året på ein stad og dreiv gardsdrift, dvs. dyrka jorda og heldt krøtter. Gardsskipnaden går minst eit par tusen år tilbake i tida. Klimaforverringa mot slutten av bronsealderen tvinga folk til å slå seg ned på gardar, byggje hus og vinterfore krøtter»

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Landingsplassar på Kråkenes

    Folk på Kråkenes har til alle tider slite med dårlege landingsplassar. Det var fem kjende plassar: Storehola, Keila, Stiksvika, Bleke og Synstestøa. I 1933-38 vart det bygt veg til Kråkenes frå garden Kvalheim.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Vågsøy
  • Syttandemaihaugen i Eitorn

    Syttandemaihaugen på Eitorn er eit interessant kulturminne. Stadnamnet vitnar om ein bygdesamlingsstad på nasjonaldagen, svære grantre i ein sirkel ber bod om alder, og enkle benker og ein krossmerkt "talarstol" tyder på at staden framleis er samlingsplass.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Leikanger
  • Sauekvea - utegangssauen sin frisørsalong

    Gråsteinsmurar attåt ein berghammar, grøne bøter ikring, nokre steinar maksla til sides på stranda så færingen kan flyte inntil: Sauekvea var ein viktig stasjon for småfe og folk på garden.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Solund
  • Fiskeméda - nøklar til havsens grøde

    Dei fleste fiskeméda (siktemerke for fiskeplass) er i dag hamna i gløymeboka. Men eingong var det mest som å hente pengar or banken om dei hadde eit godt fiskeméd for seg sjølve.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Solund
  • Rasteplassen på Vatnasete i Sogndalsdalen

    I 1994 vart siste delen i tverrsambandet mellom Sogn og Sunnfjord via Fjærland opna. To år seinare var rasteplassen på Vatnasete i Sogndalsdalen ferdig. Denne rasteplassen fekk seinare status som verneverdig av di den representerer ein moderne rasteplass som gir bilistane meir enn berre ein stad å køyra tilsides og strekkja føtene.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Sogndal
  • Lundehella - milemerke for sjøfarande

    I eldre tid hadde sjøfarande milemerke langs med fjorden. Det kunne vera eit nes, eit tre, eller andre naturlege særmerke. Ei uvanleg stor helle nedmed sjøen på Lunde var eit slikt milemerke.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Stryn
  • Simlenes - interessant stad ytst i Aurlandsfjorden

    Lengst aust i Vik kommune ligg Simlenes, om lag ein times køyring frå Vik, og ein stad der mange vikjer nok ikkje har vore. Dei fleste tykkjer at siste kilometeren ned til fjorden er vel bratt og smal, men ingen problem sommarsdagen, og heller ikkje om vinteren, fortel Martin Simlenes 2008. Om somrane fer ekspressbåten Bergen-Flåm framom.

  • Ferjestaden Hella

    Sommaren 1956 gjekk Olav Hellen for presten. Han rodde frå Hella til Dragsvik og gjekk derifrå ut til kyrkja. I oktober same året gjekk det ferje for første gong på same strekninga. Tysdag 17. oktober 1956 er opningsdatoen for trekantsambandet Dragsvik-Hella-Vangsnes.

  • Drikkestein i Dalsdalen

    Dalsdalen går nordover frå Dale i Luster. I eldre tider var dalen spisskammeret til gardane nede ved sjøen. Her var gode slåttemarker og beite, og rikesleg med lauv og ris. Dei frakta foret heim med hest og slede. På Tadlagjerdet var det stoppestad for hestane. Det stod ein drikkestein der og eit skilt med påminning om la hestane få kvila. No er drikkesteinen borte, men skiltet står att.

  • Bergsvika - tidlegare trafikknutepunkt

    Bergsvika ligg ein snau kilometer innom ferjestaden Nordeide. Frå gamalt var Bergsvika hamn for bygda Berge eit stykke opp frå Bergsvika. Bygdefolket sa berre Vika. I ein tiårs-periode rundt 1900 var Bergsvik stoppestad for Fylkesbaatane. Deretter tok Nordeide over.

  • Stadnamn i Årdal

    Kva er eit stadnamn? Den enklaste tydingi er å seia at eit stadnamn er eit namn på ein stad, men kva er då ein stad? Ordet stad får vanleg desse tydingane: 1) avgrensa område, plass, flekk 2) område, avmerkt del av lendet, stor eller liten, t.d. på innmarki eller i utmarki, i fjellet eller på sjøen 3) strok, større eller mindre, t.d. by eller bygd.

    Kommunar omtalt i artikkelen:

    • Årdal