Kulturhistorisk leksikon

Meir informasjon om denne artikkelen

Meir informasjon om denne artikkelen

Publisert: 26. april 2019

Sist oppdatert 21. mai 2019

Kategori

Kommune

Rå-data

Loga, Bjørnalogen og Innlogane



«Log(e)» er eit interessant ord. I norrønt språk brukte dei både «logr m» og «laug f», det første ordet i tydinga «stilleståande eller rennande vatn, innsjø, væske». «Laug» tydde «bad, vask, vaskevatn». I Innvik dannar Storeloga ei stor «skål» med skarpe kantar og is i botnen, nedst eit lite vatn. Men «Loga» - /'lO:ja/ kan og bety «lega» = liggeplass, eller eit stykke jord som er dyrka opp og lagt til garden – ei «innloge». Desse namna har altså ulikt opphav.

Storeloga over Innvik.

Storeloga over Innvik.

Datering: 2017

Fotograf: Kristian Solvang

Storeloga og Vesleloga

Storeloga og Vesleloga, /vilkjelO:ja/ ligg langt til fjells over Innvik i Nordfjord, like ved sida av kvarandre vest for Vikadalen. På Nordsida av fjorden festar dei mest augene på Storeloga, som dei oftast kallar berre Loga, uttala /'lO:ja/, (i Indre Nordfjord ein lyd mellom «ø» og «å»). Den liknar ei stor skål med skarpe kantar og evig is i botnen, nederst eit lite vatn. Det er nok dette vatnet som opphavleg har namnet Loga. Namnet kunne kanskje skrivast Logja.

Mange elvar heiter Lågen

Stadnamn med «log» eller «låg» finst mange stader: Loget (Selje), Loga (Naustdal), Låga (Fjaler). Skrivemåten varierer mellom /-O-/ og /-å-/, avhengig av dialekten på staden. Og går vi til Austlandet, finst det fleire elvar og vatn som heiter Lågen, Gudbrandsdalslågen, Numedalslågen, Nordmannslågen eller Laugen. I Luster var det for lang tid tilbake ein gard med namnet Laug, nemnt i Bergens Kalvskinn ca.1350. I Buskerud finst også gardsnamnet Laugen. Førsteleddet i Lagareidet, «lagar-» er genitivsforma av «log». Denne genitiven finn vi og i bynamnet Larvik i Vestfold, som opprinneleg heitte Lagarvik. Substantivet «log» fanst både som hankjønn, hokjønn og inkjekjønn.

Historia om Bjørnalogen er truleg oppdikta

Ved Hogden i Stryn finn vi Bjørnalogen, der eit fortal seier at ein bjørn velte seg nedi eit myrhol for å sløkkje varmen i pelsen. Det vert fortalt at ei budeie på støylen vart angripen av ein bjørn, men at ho greidde å berge seg ved å sette fyr på pelsen hans, slik at han stakk av. Men det same namnet, Bjørnalogen, finn vi på 7 stader i Indre Nordfjord, dessutan i Bremanger og Jølster. Om denne hendinga kanskje skjedde i Stryn, kan det ikkje vere forklaring på namnet dei fire andre stadene. Historia er vel truleg oppdikta, eit døme på folkeetymologi.

Det er lett å blande ordet «loge» = eld, saman med «ei lege» (der ein ligg), som også kan heite «ei loge/låge». I Utvik var Bjørnalogane kanskje eit bjørnehi. Loga på garden Folven i Oppstryn var eit gammalt bjørnehi.

Eineloga er ei innloge = innlegd

Ei «innlege/innlegd» heiter fleire stader i fylket Innloga eller Innlogene. Eineloga i Fjaler er namn på 2 kvier, som vart lagt inn til innmarka. Lågene i Aurland er åker- og sletteland, truleg liggeplass for dyra. Området Lambelogen i Stryn var vel også ein liggeplass.

Log kan vere lake, utkok av plantar

Ordet er framleis mykje brukt: einelog, briskelog, tjørelog, humlelog, barkelog. Brukt i tydinga «utkok av plantar». «Jarnlå» var namn på vatn med raud farge, der det var jarn i myra. Elles brukar vi ofte det beslekta ordet «lake», mest om saltlake, på nederlandsk: «laak», men og om sumpvatn og stilleståande vatn. Ordet «løk» = utviding i elv eller bekk, er ei avleiing: Grøneløkane, Løkja i Stryn. På tysk heiter det Lache.

Finst over heile det indoeuropeiske området

Desse orda er felleseuropeiske: indoeuropeisk: «laku», germansk: «lagu», latin: «lacus», italiensk: «lago» t.d. Lago Maggiore og Lago di Garda, engelsk: «lake» som i Lake Ontario, irsk/gælisk: «loch» som Loch Ness, sørslavisk: «lokva», gresk: «lakkos». Ordet «lagune» har same opphav. Det er ein grunn kystsjø som er skilt frå havet ved ei landtunge. Lagunen er nok ikkje mykje brukt i stadnamn, anna enn som namn på kjøpesenter både i Norge (Bergen) og Sverige (Strömstad), men Lagunen i Venezia står på verdsarvlista.

Laurdagen er vaskedagen

Vekedagane våre har namn etter sol, måne og nordiske gudar. Men etter ei lang veke kom dagen for å vaske seg, lauge. Det vart til laurdag = norrønt «laugardagr», eigentleg «vaskedag». Og dei som har vore på Island, har kanskje besøkt Snorrelaug, der Snorre Sturlason budde.

Kanskje kan innvikarane ein laurdag ta eit felles «islaug» i Loga?

Sjå geometrisk posisjon på detaljert-kart hos Fylkesatlas eller på 3D-kart hos Google Maps ved å klikke på 3D-knappen nedst i høgre hjørne på Google-kartet.

kjelder:

Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: Webarkiv for stadnamn


Heggstad, Leiv: Gamalnorsk ordbok, Samlaget 1963


Torp, Alf: Nynorsk etymologisk ordbok, Aschehoug 1919


Rygh, Oluf: (1919) Norske Gaardsnavne, (NG) bind XII, Kristiania, W.C.Fabritius & Sønner A/S


Sandnes,Jørn og Stemshaug, Ola: Norsk stadnamnleksikon, Samlaget 1976


Caprona, Yann C. de: Norsk etymologisk ordbok, Kagge forlag 2013

PERMANENT IDENTIFIKATOR