Kulturhistorisk leksikon

Meir informasjon om denne artikkelen

Meir informasjon om denne artikkelen

Publisert: 18. august 2017

Sist oppdatert 21. mars 2019

Anders Skaasheim tok vare på havfrue-tradisjon – i Finnmark



Wikipedia: «I norsk sagntradisjon opptrer havfrua, merkelig nok, helst i innlandet, gjerne i fjellvann» (…) den mannlige utgaven av vesenet, som omtales langt sjeldnere, kalles havmann». Bankfunksjonær og lokalhistorikar Anders Skaasheim (1880-1965), frå Balestrand, busett i Bergen, fekk i 1922 fatt i begge deler, havfrue og havmann, på finnmarkskysten.

Sildmylingen er namnet på ytste pynten på øya Silda i Loppa kommune. Det var i havet her folk såg ei havfrue kring 1890. Litt lenger aust, ved Lørsneset, såg Ole Henriksen ein havmann.

Sildmylingen er namnet på ytste pynten på øya Silda i Loppa kommune. Det var i havet her folk såg ei havfrue kring 1890. Litt lenger aust, ved Lørsneset, såg Ole Henriksen ein havmann.

Eigar: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Datering: 2017

Fotograf: Utsnitt frå Google Earth tilrettelagd av Steven Kleppa

Anders Skaasheim – eitt år i Finnmark

I 1950 vart Anders Skaasheim heidra med Kongens fortenestemedalje i gull, for livslangt arbeid med å samla og formidla norsk kulturarv. Folkeminne/folketradisjon var eitt av interessefelta hans, og arbeidet hans omfattar også Nord-Norge. Frå hausten 1921 var Skaasheim tilsett eitt år i Norges Bank si avdeling i Hammerfest. Heile tida i Hammerfest hadde han opne auge for «gamle dagar» nord i landet, og kom i kontakt med folk vidt omkring. Somme hadde han brevskifte med i mange år etterpå. Ein av dei var los Jens Pedersen på Loppa.

Øya Loppa var i 1922 sentrum i Loppa kommune og prestegjeld. Det budde mange losar i dette øysamfunnet, i lange tider. Sommaren 1922 var Skaasheim ein tur på Loppa. Han likte seg der. På eit prospektkort poststempla 7. august til far sin i Balestrand, skriv han at han har møtt ein «90 år gammal los» som fortalde «mykje om gamle dagar.»

To skriftstykke i Skaasheim-arkivet

Det finst nokre få skriftstykke i arkivet etter Anders Skaasheim som høyrer til korrespondanse mellom Skaasheim og los Jens Pedersen. Både direkte og indirekte møter vi Skaasheim som den nysgjerrige, som stiller spørsmål og viser aktiv interesse for den kunnskapen los Pedersen sit inne med. Skaasheim samlar inn folkeminne/folketradisjon, skriv ned og tek vare på, også i Finnmark. Her følgjer to døme. Det eine skriftstykket handlar om havmannen, det andre om havfrua.

Havmann ved Lørsnes i Loppa

Brevet om havmannen er datert 1. november 1922. Brevet er svar på brev frå Skaasheim, og det går fram at havmannen har vore nemnt før mellom dei. Los Pedersen skriv at personen som såg havmannen, Ole Henriksen, er «død for mange år siden», men fleire namngjevne personar kan fortelja den same historia som han sjølv.

«Eftersom De spør hvor Lørsnes ligger, kan jeg fortælle at det er ca 1,5 kilomter ind av Sildmylingen. Og der var det Ole Henriksen så havmanden. Han var den saa nær at han kunde se neglene på fin[g]rene, øinene, næsen og haaret som hang nedover skuldrene, samt brøstvortene, havmanden stod tør i søen like til maven. Eftersom han fortalte var den at se til kopperbrun.»

Havfrue ved Sildmylingen

Informasjonen om havfrua ved Sildmylingen er meir utførleg enn informasjonen om havmannen. Det er i røynda eit spørjeskjema med mange spørsmål, utforma både for å få så nøyaktig bilete av det observerte fenomenet som råd er, og for å opna for andre forklaringar enn havfrue. Skaasheim uttrykkjer seg på bokmål i motsetnad til målforma hans elles; nynorsk. Truleg ville han vera heilt sikker på at informanten forstod spørsmåla. Skjemaet er datert 10. oktober 1922.

Om kvinden ved Sildmylingen [bratt pynt mot opne havet på øya Silda i Loppa kommune]. Set for 30 aar siden av lods Jens Pedersen, sogneprest Marius Mo, lensmann Grendahl, og stuert Odin Roslad, og tre andre mann.

Spørsmål: Saa alle disse kvinden?
Svar: Ja

Spørsmål: Hvilken tid paa året?
Svar: Juni.

Spørsmål: Hvilken tid på dagen?
Svar: Kl. 4 fm

Spørsmål: Hvor langt var det fra land?
Svar: ca 2 kilometer fra land

Spørsmål: Var det taake?
Svar: Solskin og fint vær.

Spørsmål: Var det vind eller dønning?
Svar: Stille

Spørsmål: Stod hun i sjøen og hadde vand til belte?
Svar: Ja, hun stod i sjøen og til brystet.

Spørsmål: Hvor nær var De hende?
Svar: ca 30 meter

Spørsmål: Stod hun stille naar De saa hende?
Svar: hun bevegte sig sagte fremover

Spørsmål: Var hun av størrelse som en almindelig kvinde?
Svar: hun [saa] ut for at være en før og stor kvinde

Spørsmål: Hvilken farve var det paa brystene?
Svar: brun farve

Spørsmål: Hvilken farve var det paa haaret og ansigtet?
Svar: hendes haar var brunt og ansigtet brunt og pent

Spørsmål: Hang haaret nedover brystene eller nedover ryggen?
Svar: Håret var opsat baktil med 3 gule render tvers over hode

Spørsmål: Var hun sort paa ryggen?
Svar: Hun var sort paa ryggen og glinsende

Spørsmål: Saa huden ut til aa være lodden?
Svar: Nei

Spørsmål: Saa De armene og henderne?
Svar: Lit av armene

Spørsmål: Var det fine armer og hender?
Svar: Meget pene armer

Spørsmål: Var øinene store?
Svar: Almindelig størelse

Spørsmål: Saa hun paa baaten?
Svar: Ja hun saa paa baaten og blinket

Spørsmål: Hvem saa hende først?
Svar: Jan Johannesen

Spørsmål: Lever endnu andre av dem som saa hende?
Svar: Jan Johannesen

Spørsmål: Saa De hende bevege sig eller forsvinde i sjøen?
Svar: Hun forsvant et øieblik men kom op igjen lenger borte

Spørsmål: Hvem blev rædd da De vilde ro nær hende?
Svar: Lensmanden og presten, for de tvang os til aa ro ifra hende

Spørsmål: Er det noget sagn om en kvinde som har forlist der?
Svar: Nei

Spørsmål: Saa hun ung ut?
Svar: Hun saa ung og rask ut

Spørsmål: Bevæget hun armene eller hovedet?
Svar: Hun bevæget hodet mot os og stiret milt

Spørsmål: Holdt hun armene ret ned?
Svar: Ja
Bemerkes at øienstenen var sort med hvit omkring

Spørsmål: Hvad trodde De det var? 
Svar: En havfrue efter sagn

Spørsmål: Blev noen bange efterpaa?
Svar: Nei ingen

Spørsmål: Kunde det være en gallionsfigur av et forlist skip?
Svar: Nei

Spørsmål: Paa hvilken side av baaten hadde De kvinden? Var det Landsiden?
Svar: Paa venstre side mot land

Spørsmål: Saa hun utover havet eller indover mot land?
Svar: Mot land
 

Om havfrue i Norsk Allkunnebok

«havfrue eller margygr (gammalnorsk margýgr), kvinneleg havvette, nemnd i nordisk mellomalderviser, i Kongsspegelen og i segner, har kanskje litterært opphav og kome i staden for Ægirs døttrer i den norrøne mytologien. Havfrua er ov-vakker, lokkande og hjelpsam, syng vent. Ho liknar eit menneske, men har fiskespord i staden for føter. Ofte nytta som litterært motiv. Havfolket varsla sjøfarande om uvêr og ulukker.» (Kjell Bondevik (1901-1983), fødd i Sogndal, folkeminnegranskar).

 

kjelder:

Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane, Privatarkiv SFF-88047 Skaasheim, Anders.


Angell, H: Skotteferdi. Eit 300 års-minne. 1912.


Norsk Allkunnebok. Bind 5. 1953.