Kulturhistorisk leksikon

Meir informasjon om denne artikkelen

Meir informasjon om denne artikkelen

Omtalt

Publisert 30. august 2007

Sist oppdatert 04. juni 2019

Kategori

Rå-data

Nynorsk i Sogn og Fjordane - dei første skjønnlitterære bøkene



Den første nynorske skjønnlitteraturen i Sogn og Fjordane spenner over eit breitt spekter. Her møter me huldrer, tussar, troll, gifteklare budeier, virile ungkarar, Myllarguten og mykje meir. Det er forteljingar; frå dei alvorlege til dei komiske. Felles for desse er at dei er skrivne av engasjerte målmenn og målkvinner i ei tid då målsak og målstrid var sentrale tema i samfunnsdebattane. Dette gjekk hand i hand med arbeidet for å løfta fram den norske kulturen og frigjeringskampen på slutten av 1800 talet.

Biletet syner Sogndal frå om lag 1870. Det var på dei tider den fyrste nynorske litteraturen kom i fylket.

Biletet syner Sogndal frå om lag 1870. Det var på dei tider den fyrste nynorske litteraturen kom i fylket.

Eigar: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Datering: Ca. 1870.

Fotograf: Ukjend.

Oversyn
Detter er ein oversiktartikkel over den første skjønnlitterære litteraturen på nynorsk som var skrivne av forfattarar frå Sogn og Fjordane. For at me skal rekna litteratur som heimehøyrande i Sogn og Fjordane, har me sett som krav av forfattaren er fødd eller har budd i fylket. Me har konsentrert oss om dei fem første bøkene. Nedanfor følgjer ei kort omtale av kvar av forfattarane og bøkene. Deretter kva som kjenneteiknar den første skjønnlitteraturen på nynorsk frå Sogn og Fjordane og kva forfattarane ønskte å formidla. Det er knytt meir utdjupande artiklar om kvar av bøkene som vert omtalt i denne artikkelen ( sjå lenkjer nedanfor).

Henrik Krohn (1826-1879) ; Smaakvæde (1867)
Henrik Krohn skreiv den første skjønnlitterære boka på nynorsk frå Sogn og Fjordane. Han budde i Sogn frå 1858 til 1879 og var ein ivrig forkjempar for nynorsk og skipa av mållaget Vestmannalaget.

Smaakvede av Henrik Krohn er ei diktsamling inneheld episke dikt som Futarspranget , stemningsdikt og høvesdikt som "nasjonalsongen" Mitt Heimlang og hyllingsdikt til andre målmenn som Ivar Åsen. Dikta syner at natur og landskap i Sogn har vore ei viktig inspirasjonskjelde.

Olav Sande (1850-1927) ; Fraa Sogn (1887)
Olav Sande kom opphavleg frå Sande på sørsida av i Høyanger kommune, men budde mesteparten av sitt liv på Leikanger i Sogn. Olav Sande var lærar, men var også aktiv som diktar og komponist. I tillegg til dette reista han rundt i Sogn og samla segner. Dette resulterte i to bøker som saman utgjer bokverket Fraa Sogn. I hovudsak er det segner me finn i bøkene som mytiske segner, opphavssegner og kjende historiske segner som Jostedalsrjupa. Dessutan er det også dikt og tonar av Sande sjølv.

Henrik Angell (1861-1922); Svartfjellsønerne (1889)
Henrik Angell vaks opp i Luster i Sogn. Han var kjend for nasjonalisme og militær entusiasme. Dessutan var han svært ivrig på ski og har fått æra for å føra skisporten til Montenegro.

Montenegro og fjellfolketSvartfjellsønerne si soge tilbake til 1360 i kampen mot tyrkarane. Han dreg fram kampevnene og ønskjer at nordmenn skal læra av fjellfolket si historie. Boka har heilt klart eit nasjonalistisk element og var ei populær bok då den kom ut.

Bolette C. Pavels Larsen (1847-1904) ; Smaoe Skjeldringa ( 1897)
Bolette C. Pavels Larsen vaks opp i Sogndal. Heile sitt vaksne liv budde ho i Bergen, der ho var ein sentral litterær personlegdom. Ho var ei engasjert målkvinne og bles liv i Vestmannalaget då det låg i dvale på i byrjinga av 1880 åra. Pavels hadde ein forkjærleik for Sogn, noko som kjem til utrykk i bokaSmaoe skjeldringa både innhaldsmessig og språkleg. Boka er samansett av åtte noveller som på ein humørfylt og finurleg måte skildrar kvardagslivet i Sognebygdene.

Sigurd Eldegard (1866-1950); Fossegrimen (1901)
Skodespelaren og forfattaren Sigurd Eldegard kom frå Årdal i Sogn. Frå 1891 arbeidde han på fleire ulike teater. Med skodespeletFossegrimen bidrog Eldegard til at nynorsk fekk ein plass i norsk teater.Fossegrimen er ei av dei mest kjende av dei første bøkene på nynorsk, noko som har samanheng med den suksessfulle oppføringa på Nationaltheatret i 1905. Den byggjer på myta om Myllarguten, og ein får soleis møta norsk folketru og natur.

Varierte framstillingar med felles tema
Dei fem forfattarane sitt felles samfunnsengasjement kjem til syne ved at bøkene legg vekt på stemning, fantasi, kjensler, natur og folkeliv. Dette er tema me kjenner frå romantikken og som på vart kopla saman med nasjonalismen som stod sterkt på den tida bøkene vart skrivne. Litteraturen varierer likevel i innhald og framstilling. Om stilen i bøkene er ulik, har bøkene til felles at dei fortel om kulturen på 1800 talet og om tida dei var skrivne i. Ein møter også den norske kvardagskulturen, dei fortel oss om korleis folk levde og tenkte på 1800-talet.

Nasjonalromantisk tradisjon
Litteraturen avspeglar soleis utviklingstrekka i Noreg på 1800 talet. I 1814 hadde Noreg fått si eiga grunnlov. Landet var frigjort frå Danmark, men kom i union med Sverige. Nasjonalisme og ønskje om sjølvstende førte då fram til Nasjonalromantikken som hadde si hovudtyngd i åra 1840 - 1867. Særleg er detFossegrimen, Svartfjellsønerne , Smaoe Skjeldringar og Smaakvæde som høyrer heime i den nasjonalromantiske tradisjonen. Bøkene er skrivne etter nasjonalromantikken sitt tyngdepunkt, men dette kan ha hatt samanheng med at målsaka og kampen for unionsoppløysing har skapt eit behov eller eit ønskje om å skrive denne type litteratur.

Vitskapleg arbeid
Olav Sande si bok er i nasjonalromantikken si ånd i det han skriv og ved at han knyter førestillingar frå eiga tid saman med førestillingar frå middelalderen. I tillegg plasserer det arbeidet Olav Sande gjorde med innsamlinga og nedskriving av munnleg tradisjon frå Sogn, han i rekkja av samlarar som Asbjørnsen og Moe, Ivar Aasen og Eilert Sunt. Dei vert gjerne kalla nasjonalrealistar ved at dei tok bygde- og folkekulturen på alvor og la fundamentet for folkeminnegransking og etnologien i Noreg.

kjelder:

Andersen, Roy, Henrik Angell - en nordmann på tvers, Aschehoug 2000
Angell, Henrik August, Svartfjellsønerne, Aschehoug 1898
Bondevik & Bjørkum, Dikting og diktarar frå Sogn, Øens Prent 1978
Eldegard, Sigurd, Fossegrimen, Aschehoug 1903
Krokvik, Jostein, Henrik Krohn. Vestmannalagsreisaren og målreisaren, Norsk Bokreidingslag 2002
Krohn, Henrik August, Smaakvæde, Bjørgvin: Ed. B. Giertsen 1867
Lund - Iversen, Carl Lauritz, Ord gjennom år. Dikting og diktarar frå Sunnfjord og Nordfjord 1700-1986, Sogn og Fjordane Forlag 1990
Sande, Olav, Segner frå Sogn, Norsk Bokreidingslag 1992
Stegane, Idar, Bolette Pavels Larsen. Artiklar og Forteljingar, Eide Forlag 1997

PERMANENT IDENTIFIKATOR