Kulturhistorisk leksikon

Meir informasjon om denne artikkelen

Meir informasjon om denne artikkelen

Omtalt

Publisert: 16. mars 2018

Sist oppdatert 16. november 2018

Kommune

Ei brevsamling frå Gjerde på Leikanger



"Igaarmorges kl: henimod 8 gik jeg med Mutter, Melchior, Jens, en Tjenestepige, 2 Kjør, 1 Griis, 6 Høner, 1 Hane og 1 Kat ombord i en Raaseilerjægt ved Tvingeborg og om Eftermiddagen 4 ud af samme ved Landhandler Brun."

Gjerde, sett frå Bjørgahaug.

Gjerde, sett frå Bjørgahaug.

Eigar: Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane

Datering: 2017

Fotograf: Per Olav Bøyum


Johan Nordal Rolfsen skreiv dette i eit brev til Hans K. Heiberg 30. april 1856. Han og familien hadde då kome trygt fram til Leikanger, etter å ha vore på sjøen i åtte timar på reisa frå Gaupne til Hermansverk. Brevet er det første av ei rekkje skriv Rolfsen sende til Heiberg frå Gjerde. Dei går over ein tidsperiode på fire år, og gjev mange interessante gløtt inn systrondsamfunnet mot slutten av 1850-talet.

Rolfsen var bergensar, men hadde budd ei tid i Luster då han og huslyden flytta til Leikanger. I det første brevet han sende etter at dei hadde slått seg til på Gjerde, kom han med denne utblåsinga:[...] "Jeg liker mig godt her, er usigelig glad over at være kommet fra de Uchristne Hedninge i Gaupne og vesigner dig."

Dei harde orda om heidningane i Gaupne er vanskeleg å forstå. Luster er vel helst kjent for å ha hatt eit stort haugianarmiljø. Kanskje skreiv han det på skjemt. Velsigninga han dryssa over godseigaren på Amla er derimot enklare å begripe. Rolfsen flytta inn på bruk nummer tre på Gjerde, eit bruk Heiberg hadde fått skøyte på og tinglyst som sin eigedom 15. april same året.

Det var sterke familieband mellom dei to. Johan gifta seg i 1839 med enkja Cathrina Liljedahl. Ho kom opphavleg frå Vik, men flytta til Luster då ho i 1829 inngjekk ekteskap med Melchior Falch Heiberg. Han fall tidleg frå, og Cathrina vart sitjande att med fire små born. Den nest eldste i søskenflokken var Hans K. Heiberg. Etter at faren døydde vart han sendt til Amla for å bli oppalen av Melchior Falch.

Johan Rolfsen var med andre ord stefaren til Hans K. Heiberg. I breva omtalar han alltid kona si som moder eller mutter. Johan og Cathrina fekk tre born i lag: Melchior, Jens og Lars.

Johan vart fødd i 1802. Han var barnebarn av den kjende biskop Brun, og son til Eidsvollmannen Jens Rolfsen. Johan dreiv gardsbruket på Gjerde i kombinasjon med ein kontorjobb hjå sorenskrivaren. I eit brev omtalar han seg sjølv som “extraskriver”, ei stilling som truleg må ha vore det same som kopist.

I Luster budde han først på Dalsøyra. I ættesoga til Lars Øyane er han omtalt som postopnar og kontorist. Det står vidare at han budde i Dale sokn fram til han flytta til Gjerde i 1856, men det er ikkje heilt presist.

Familien Rolfsen var busett på plassen Myrane under garden Fur i Dale seinast frå 1846. Det siste brevet frå Fur er datert 11. juni 1852. Same år flytta huslyden til Åberge i Gaupne. Johan opplyser i eit brev at han hadde inngått avtale om å pakte eit gardsbruk der for eitt år, gjeldande frå september 1852. Familien vart buande lenger på Åberge. I 1855 ser det ut til at dei flytta ned til Sandvik.

Sjølv om Johan gjerne vanka i det øvre sosiale lag av folket, var han ingen utprega krøsus. I eitt av breva, frå den tida han budde i Dale, fortel han om bortfall av inntekt frå ei stilling som rekneskapsførar for fattig- og skulekassen, samstundes som han ikkje vart attvalt som forlikskommisær. Dermed stod han igjen med løna som postopnar, i alt 20 spesidaler i året. Det var ikkje ei innkome å bli feit av.

Båtar og sjøfart

Breva frå Gjerde dekkjer åra 1856-1860, som var ei omskiftande tid for samferdsla i Sogn. Då Rolfsen drog med flyttelasset sitt frå Gaupne, skjedde det med ei jekt som transportmiddel. Det var slett ikkje unaturleg, med tanke på alt dei tok med seg, av husdyr og pikkpakk - ja til og med ei tenestejente følgde med på flyttelasset.

Samferdsla i denne perioden gjekk i hovudsak sjøverts. Fjorden fungerte som ein motorveg, med båten som transportmiddel. Det er difor ikkje til å undrast over at båtar og kommunikasjonsproblem på sjøen er gjennomgåande tema i brevsamlinga. Eit brev datert 26. august 1856 innleier Rolfsen såleis:

Siden Du med Følge kom fra Bergen have vi intet hørt fra eller om Eder naar jeg undtager Din Hilsen til mig med Landhandler Brun for hvilken min Tak herved sendes Dig. Fra Dampskibet veiede et hvidt Lommetørklæde og dette Signal antog jeg galt mig som stod ved Stranden idet Dampskibet standsede ved Leganger. Jeg indbildte mig at det var Marie som hilsede mig og til Gjengjeld hvingede jeg min Hat en 3 a 4 Gange rundt; men-kanske jeg har taget feil.

Dampskipet Rolfsen viser til må ha vore “Patriot”. Det vart sett inn i rutefart på Sognefjorden i 1854. Men freistnaden på å etablere eit planfast samferdsletilbod i Sogn havarerte etter nokre få år. Rolfsen kom i desember 1857 inn på eitt av problema med “Patriot”: "Hvem veed om Dampen skulde kunne benyttes, men dens uregelmessige Ankomst hertil, muligens ved Nattetid, synes ikke at love det". Rutefart utan rutedisiplin kunne neppe gå bra i lengda.



Ei døgnfluge var derimot ikkje den samferdslehendinga som kom i 1858. Framsynte folk i fylket lanserte tanken om å starte eit reiarlag for amtet. I desember 1858 stima så “Framnæs” ut frå Bergen i si første reise på Sognefjorden.

Men heller ikkje for Fylkesbaatane gjekk det knirkefritt i byrjinga. I eit brev til Heiberg datert 24. september 1859 greier Rolfsen grundig ut om kommunikasjonsproblema Fylkesbaatane sleit med i pionertida:

Da Du og jeg i Selskab den 31ste f:m: reiste fra Amble vare vi uvidende om at “Fjalir” paa Touren fra Bergen den 21ste f:m:, atter havde stødt paa, og derved faaet skade i den Grad at den maatte i Dokken under Repartion; som Følge deraf kom intet Dampskib hertil eller til Sogn den 31ste; hvilket i Fald det havde kommet, skulde, ifølge Routen, have anløbet Amble den 1ste dennes paa Retouren fra Lyster, og paa hvilken Dag Mutter - overenstemmende med dem skete Aftale mellom os - da skulde have begivet sig ombord paa Dampskibet for - efter at have traadt ombord i samme paa Leganger- at drage videre til Værholm eller Ladevik. “Fjalirs” gjentagne men mislykkede Forsøg paa at komme af Dage, satte mig med Flere i Uvished om, enten noget Dampskib kom eller ikke kom til Sogn d: 4de d:m:; hvilken Uvished dog, betoges os hen paa denne Dag, idet Dampskib indtraf til Expeditionsstedet her om Aftenen mellom Kl 6 og 7, da jeg var paa Nybø, som jeg strax efter forlod for at gjøre mig færdig til Reisen, for det Tilfælde at Mutter den Gang ved Dampskibets Retour hertil havde været paa samme; noget som jeg rigtignok betvivlede, saasom jeg paa Forespørgsel, af Dampskibets Chef fik den Besked, at paa den Tour blot anløbtes Lunden og Leerdal; men da det desuagtet ei blev umuligt for hende at komme ombord ved f: e: at have i betimelig Tid begivet sig til Frønningen og derfra signalisert, fant jeg det nødvendig at være paa Vagt, og til den Ende, den Dags Aften Kl 10 ½ begav mig herfra til Anløbstedet for Dampen hvor den indtraf først Kl 2 Morgen uagtet Chefen paa Touren havde sagt sig tilbage i det seneste Kl 11. Saaledes havde jeg 3 Timers Ophold i Dampskibsexpeditør Kammers uhygelige Bopæl hvor jeg sad og jispede og frøs.

Attåt den dampdrivne rutetrafikken levde den gamle båttransporten vidare, med årer og segl i fartøy med ulik storleik og bruksområde. Heller ikkje den var problemfri. Eit lass med tremateriale skulle i november 1857 gå frå Amla til Leikanger:

For nogle Timer siden neml: Kl: 11 idag Formiddag ankom, takket være den gode Gud, skipper Melchior ombord i Trælastdrageren kaldet med let Matros, Anders, lykkelig og vel her til Stranden, efter, som bekjendt, den 2den dennes at have stukket i Søen fra Amblebugten med laber kuling indtil de naaede høiden af Thingestad da en friskere Kuling i en Haandvænding bragte dem til Homleposen hvor Vinden kastede imod saa at Seil maatte fires og Aarene ud for om muligt ved Hjelp af disse at bringe Skuden til Lands ved Høsene, men dette lykkedes ikke, de naaede ei længere efter Skipperens Forklaring end til det saakaldede Gagers eller Jagernæs, da Vinden slog den oprørte Søe saa stærkt mod Landet og ind i baade agter og forud i Skuden at Mandskabet saa sig tvunget til at lade denne drive en Tid, hvorpaa, det efter stor Anstrængelse, lykkedes at naa op til og forbi benævnte Næs, da de fik Paalandsvind med stor Søe saa de for at holde Skuden over Vandet blev nød til at skille sig med en Deel af Lasten i det 3 Bord bleve udkastede. Med den øvrige Beholdning naaede de endelig Høsene efter at springe i Søen til Beltestedet for at redde Baaden m:m: Med Seilet om sig, 2de Bord under sig og nogle anbragt som Tag over Hovedet blev de liggende der til Tirsdag eller igaar Morges, da de spadserede til Hougeviken og fik en Mand til hjelp for at roe Baaden dertil med Ladninger som ved Ankomsten til Høsene maatte tages i Land paa Grund af den svære Søe. I Hougeviken overnattede de og reiste derfra i morges. De ere imidlertid efter Møie og Besvær og efter at have lidt ondt af Væde og Kulde, Gud skee Tak, friske og raske.

Sognefjorden kan av og til øse seg opp med skummande sjø og vindkast så sterke at båtar bør søkje ei trygg hamn. No gjekk det til slutt bra med mannskapet som segla ut frå Amla, men det var ei strabasiøs ferd, med overnatting både på Hønsaneset og i Haugaviki. Særleg den første natta må ha vore utriveleg med våte og kalde klede.

Arbeid

Breva gjev fleire skildringar av arbeid og daglegliv. Noko av det første Johan tok til med då han kom til Gjerde, var å setje opp ein ny bygning. Til det måtte han ha arbeidshjelp:

I Dag d: 13de holder Mureren Ole Olsen Njøs (:almindelig kaldt Bru-Ole:) paa aa berede sig Plads eller Vei til at opføre Muren til Bygningen. Han arbeider paa egen Kost og vil have 36 sk Dagen. Jeg synes at det er svær betaling; men Blytt som i disse Dage har 3 lignende Arbeidere, har sagt mig at han maa give hver af dem samme Betaling.

Johan klaga over arbeidslønene, og det er mogeleg at dei var høge for murarane sin del, for desse handverkarane ser det ut til å ha vore mangel på. Ein gong fekk Johan i oppdrag av stesonen å skaffe murarar til Amla, men det viste seg å vere ei utfordring. Dei han visste om var anten opptekne med anna arbeid eller reiste sin veg:

En Valders og et par Svendsker skal, efter sigende, for flere Uger tilbage have opholdt sig her i Bygden og udført murarbeide paa Gaardene Huke og Grinde, og omtales som flinke Folk; men paa nærmere Efterspørsel om disse Personer, med hvis Ophold her i Bygden, meg først idag blev bekjendt, har jeg af Flere ladet mig sige, at de nok for længe siden skulle være afreiste herfra til Fjærland.

Hans K. Heiberg må opplagt ha vore interessert i å følgje arbeidet på gardsbruket han eigde. Ut frå breva ser det ikkje ut til at Johan tok mykje del i drifta. Han var bymann, og hadde nok meir hang mot kontorarbeid enn gjeremål på garden.

Fiske

Den tradisjonelle fiskarbonden heldt for det meste til ute ved kysten, men også i midtre og indre Sogn gav rikdomane frå havet mynt i kassa og mat på bordet:

Jeg fik hendelsviis i Forgaars at høre, at Fiskefolkt fra Amble som under Salut reiste derfra under vort Ophold skal have fisket godt ved Moldøerne og det glæder mig, omendskjøndt Priserne vel ikke vare store; jeg spurgte om disse og de bleve mig opgivne til 36 s pr. 100 stykker. Igaar kom nogle her hjemmehørende Mænd, hvoriblant Skaujons Dræng, fra fisket. Men jeg har endnu ikke faaet nogen af disse i Tale. Derimod har jeg allerede prøve af Vaarsilden, da Johns kone har været saa galant gandske uanmodet at sende 8 slag Sild, som ser fortrinlig ud, for at vi kunde smage af dette Aars Fangst.

At fiskarfolket i Amla drog ut under salutt, tyder på at avreisa hadde noko rituelt over seg. Det vart lyst hell og lukke på ferda, med von om at båtane skulle returnere med rikdom og utan ulukker og tap av liv. Og folk på Leikanger slo følgje.

På 1800-talet opplevde Vestlandet eit stort innsig av sild. I Sogn og Fjordane var det kysten av Sunnfjord som hadde hovudtyngda av fisket. Og nett i åra Rolfen skreiv breva frå Gjerde nådde fangstane av sild toppen. Mange tusen fiskarar samIa seg ved kysten for å ta del i sildeeventyret. I 1860 vart Florø grunnlagt som ei direkte følgje av dette fisket.

Kor stort verde vårsildefisket hadde for jordbruksbygdene i dei indre delane av Sogn er vanskeleg å vite nøyaktig. Men folk åt mykje sild, så i matvegen, som næringsmiddel, hadde havets sølv tvillaust ei viktig rolle.

2 Trondhjemmere, og lidt Bayerøl

Nokre av dei skildringane frå dagleglivet Johan fortel om viser at han ferdast mellom dei betrestilte i bygda:

I gaar Aftes var jeg hos Blytt og spiste Rypesteg og drak et glas Øl. Han lever vel og hilser dig. Melchior og Drengen Anders, var for Øieblikket i «Turliskaaren» for at hjembringe de sidste kjærver Løv. Naar de kommer tilbage vil de være Mureren behjelplig. Igaar lammet eller læmmede, som det kaldes, en af vore Sauer og frembragte Tvillinger: en Væder og en Sau, hvoraf den første, ligger nu inde ved Ovnen i Stuen og stræver med Døden. Torsdag, kl: mellom 12 og 1, da jeg kom fra Commisjonen, gik jeg indom til Landhandler Brun som jeg havde noget at tale med, og strax efter min Ankomst dertil kom Capt: Gill paa Bjelde ogsaa derind fra Halland hvor han havde været ude for at kjøbe sig Kjør, men de vare nok allerede solgt. Han fik ikke før Øie paa mig førend han indviterede mig til at spise Middag med sig hos Brun. Jeg takket, og i Selskab med ham og hans Sweitzer spiste Karbonadekager og Ryper, drak 2 Trondhjemmere, og lidt Bayerøl. Efter Maden trakterede han med 1/2 Fl: Hokenheimer og derpaa en Pib Tobak og Caffe, som alt smagte usigelig godt. Derpaa drog han med Sweitzerne til Sogndal.

Både det vanlege og det uvanlege kjem til uttrykk i sitatet ovanfor. Lembing og henting av lauvkjerver var ein del gardsarbeidet, syslar han og familien delte med dei fleste andre systrendingar på den tida.

Derimot var ikkje rypesteik og akevitt ein del av det daglege kosthaldet. Det var det neppe for Rolfsen heller, men den gode middagen hjå landhandlar Brun peikar likevel mot at han må ha vore ein bygdas beste menn. At han sat som medlem av forlikskommisjonen tyder også på det. I tillegg drog arbeidsplassen han mot det kondisjonerte liv:

Igaar Formiddag drak jeg 2 Glas Viin i Skrivergaarden, men ikke saa god og smagfuld som den Viin  Proprietæren paa Amble og Godseieren trakterer med, den var jo god nok, men det var Ribs, ikke Portviin.

Standsforskjellane viste seg òg i julehøgtida. Olaf Huseby var ein husmannsson frå Leikanger som utdanna seg til lærar, og seinare slo seg opp som forleggjar i Kristiania. Slik mimra han i ein avisartikkel om si barndoms jul i heimbygda på 1860-talet: 

Som gutunge gledde eg meg mykje til jolehelgi, for eg venta å få eit eller anna nytt klædesplagg og årvisst eit par nye ‘fetlingar’; kan henda ein ny kjelke.

Nokre få år før skildra Johan gåvefangsten sin etter ei julefeiring på denne måten:

Med forrige Damp modtog Moder og jeg fra min Cousin Mette Erichsen i Ladvik, Juleklop, bestaaende af et par Poreslainkopper til Moder med paaskrift: «Af et godt Hjerte» og et par store ditto til mig uden paaskrift samt en 1/2 Mark fiin og god Melange. Tillige fulgte fra gamle Madame Neuenkirken, som opholder sig hos Erichsen, og med hvis sal: Mand jeg i Aaret 1815 reiste over til Amsterdam, en Tobakpung af Gutaperka og en Sølvpibekradser.

Porselen og piperensar av sølv - det må ha vore god stemning i heimen på Gjerde jolekvelden. Melange tyder eigentleg blanding, i dette tilfellet tobakk sett saman av fleire ulike sortar.

Sjukdom og lækjemiddel

Johan viste ei stor og inderleg omsorg for kona si. Cathrina skranta innimellom, og ein periode låg ho mange dagar til sengs. Johan skreiv då lange brev til Hans K. Heiberg med detaljerte rapportar om helsetilstanden hennar.

Og ikkje minst sytte han for at Cathrina fekk det beste av hjelperåder etter dåtidas standard. Ved eitt høve, då ho sleit med hoste og slimdanning, opplyser han kva lækjemiddel som vart teken i bruk:

Jeg benytter for hende hvad Engh i sin skrivelse har anmodet og desforuden – efter Fru Hjorths Raad – et simpelt Middel for Slim i Halsen og for Brystet, bestaaende af 2 Haandfuld Salvie hvorpaa slaas en 1/2 Flaske kogt Vand, og haves deri lidt Ædikke og Alun; hvormed hun af og til gurgler Halsen.

Johan var ikkje sein om å kontakte distriktlækjaren for Indre Sogn, Christian August Engh, dersom kona vart dårleg. Og doktor Engh visste råd. Ein gong var Cathrina plaga med stikksmerter kring hjarta. Engh meinte at ein dose med spansk flue ville gjere susen. Og det gjorde det. Spansk flue vart elles mykje nytta som afrodisiakum.

Sjølvmord på Nybø 

I april 1859 hende det noko som rysta Johan:

Jeg er forresten idag kun lidet oplagt til skriverier og er meget vemodig stemt som Følge af en frygtelig Affaire der for nylig er passeret her i Præstegjeldet. Schreuder, Contorist paa Sorenskr: Hjorths Contor, fandtes, sidstleden Løerdag Morgen liggende død i Søen, et kort stykke fra Bryggen paa Nybø, med en Ladning Steen i Beenklæderne. Han havde i den senere Tid været urolig og underlig af sig. Skindsyge vil man paastaa, havde gjort ham forvirret, noget han, efter alle Menneskers Udsagn, vist aldrig havde nogen gyldig Grund dertil. Hans Kone roses som et udmærket venskabelig og ordenteligt Menneske. Jeg har 2 Gange været i Nybø siden denne Ulykke skede, hvor du vel kan tænke at alle ere meget forstemte. Sorenskriveren og Hovland var reiste til Kirkebø førend det passerede og ere fremdeles paa Maanedsthingerne. Bing var og er hjemme. Liget skal i dag gjordes i al stilhed og uden Ceremonier. Bing og jeg med Flere ere komne overens om at følge til dets sidste Hvilsted for i Forening at opsende en hjertelig Bøn til den Algode og grændseløse Barmhjertighed om naade for hans arme Sjæl.

Psykiateren Nils Retterstøl har omtalt sjølvmord som den mest personlege handlinga eit menneske kan utføre. Samstundes peikar han på at det også råkar dei næraste omgjevnadane. Folk sit att med sorg, skuld og spørsmål. På det viset er det noko allmenngyldig og tidlaust over Johan sin reaksjon på den ulukkelege Schreuder sitt sjølvdrap.

Det har derimot skjedd ei endring i synet på sjølvmord som synd og kriminell handling. Opp gjennom tidene har det å avslutte sitt eige liv blitt fordømt av kyrkja. Den kristne oppfatninga av sjølvmord som brot mot Guds bod fann også vegen inn i lovverket. Kristians Vs norske lov frå 1687 var tydeleg på det punktet:

Den, som sig selv ombringer, have sin Hovedlod forbrut til sit Herskab, og maa ej begravis enten i Kirken, eller paa Kirkegaard, med mindre hand giør det i Sygdom og Raseri.

Då Schreuder valde å gjere slutt på seg sjølv i 1859 hadde regelverket blitt mjuka opp ein del. I 1842 blei forbodet mot gravlegging i vigsla jord oppheva. Men det var først i 1897 at det vart lovleg med jordpåkasting.

Brevet frå Johan stadfester praksisen. Liket vart lagt i grava utan nokon form for seremoni. Presten førte heller ikkje dødsfallet inn i kyrkjeboka.

Ein griseglad bamse

Som gardbrukar på Leikanger fekk Johan snøgt erfare bamsen sine herjingar. Særleg var grisen eit ynda offer. Det byrja allereie same sommaren familien Rolfsen flytta inn på Gjerde. Det kjem fram i eit brev dagsett 26. august 1856:

Bjørnen har vist sig ubarmhjertig her i Egne i denne Sommer og vistnok dræbt for flere Hundrede, den har heller ikke undlat at gjeste os idet den berøvede os vor største Grisepurke der gik grisefuld, uden at levne os mere end en stump af Huden, kanske saamegit som Lap paa en Huudskoe. Grisen var fød i 2 vintre og tegnde sig til et herligt Slagt til Høsten. Dette var vistnok slemt men vi har jo at finde os i Skjæbnen og være glad vi slipper at miste mere eller andre Kreature. Paa Vaarstølen Skagesætter kaldet er det Knægten har grasseret og dertil blev nu paa Lørdag Kreaturene nedbragte fra Fjeldstølen. Svinerne har derimod opholdt sig paa Skagesætter i hele Sommer. Vor anden Gris blev da strax efter at Ulykken var skeet bragt paa Edvards Stødl for at undgaa Bamsens klør.

Det vart sendt ut eit jaktlag for å ta livet av rovdyret, men dei lukkast ikkje med å felle bjørnen same hausten. Vel eit år etterpå, i september 1859, kom det ny rapport om tap av grisar:

Tvende af vores Svin har været savnet paa Stølen i flere Uger, formodentlig, som saamange flere Flere i denne Sommer, et bytte for Bjørnen.

Den andre rapporten om husdyrtap var langt meir ordknapp enn den første, som mest hadde ein spøkande tone over seg. Alvoret må ha sige inn for Johan. Det er ikkje tvil om at bjørneangrepa påførte bøndene smertelege tap. Folk på den tida levde ikkje på svært store marginer, og noko tryggleiksnett i form av ein velferdsstat fanst knapt. Bjørnen skapte dessutan angst og uhygge på stølane. Det er bakgrunnen for å forstå kvifor så mange ville utrydde rovdyra.

Bamsen som herja på Johan si tid må avgjort hatt sansen for feitt flesk. Den store bjørnejegeren Nils Røysum frå Leikanger nemner derimot ikkje noko om griseglade bjørnar frå tida si som jaktmann. Nils var aktiv nokre tiår seinare, og det kan tenkjast at det i hans jaktperiode ikkje fanst bjørnar som spesialiserte seg på svin.

Den vidare lagnaden til familien Rolfsen

Johan døydde 27. august 1864 på Øvre Amla. Same året flytta Cathrina med familien til Engum i Vik prestegjeld. Dei slo følgje med Sophie, ei dotter Cathrina hadde frå første ekteskap. Sophie var gift med Trond Henrikson Åberge. Dei og familien Rolfsen kom omlag samstundes til Leikanger. Trond og Sophie dreiv eit gardsbruk på Grinde.

 

kjelder:

Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane: SFF-2013149 Øvre Amla. Til godseier Heiberg fra Rolfsens 


Statsarkivet i Bergen: Ytre Sogn Tingrett, G/Gaa/L0007: Panteregister nr. II.A.a.7, 1800-1900, s. 90


Bergens Adressecontoirs Efterretninger 11.03.1859 


Egenæs, Jens Christian: faktaark om d/s Patriot (upulisert manus)


Kleppa, Hermund: Fylkesbaatane - Rutetrafikk før 1858


Retterstøl, Nils: Selvmord. Oslo : Universitetsforlaget, 1985


Bøgh, Johan: Et bergensk guldsmed-dynasti : (Familierne Blytt-Hind). Bergen, 1909


Valentin: Af en norsk bjørnejægers oplevelser. Leikanger : Skald, 1999


Lokalhistoriewiki: Kyst- og lokalfart under unionstiden med Sverige


Øyane, Lars E.: Gards- og ættesoge for Luster kommune, bind 2. Dale sokn 1. Utgitt 1986.